على ربانى گلپايگانى
298
ايضاح الحكمه ترجمه و شرح بداية الحكمه ( فارسى )
معنوى است و وجود هم در همهء مراتب و مصاديق خود داراى يك حقيقت است و وجود رابط هم مصداق يا مرتبهاى از وجود است ، بنابراين سنخ آن با وجود محمولى ، دو تا نيست و مفهوم وجود هم نسبت به اين دو ، مشترك لفظى نخواهد بود ! كلام حكيم سبزوارى در اين مقام حكيم سبزوارى در توجيه سخن صدر المتألهين گفته است : « شايد مقصود وى اين باشد كه چون از نظر مراتب وجودى ، ميان اين دو وجود نهايت فاصله است گويا اشتراك آنها اشتراك لفظى است ، نه اينكه حقيقتا لفظ وجود ، نسبت به آن دو ، مشترك لفظى است ؛ زيرا اين بر خلاف نظريهء مصنف ( صدر المتألهين ) است كه معتقد است انتزاعيات ، اضافات و اعدام ملكات نيز سهمى از وجود دارند و با همين سخن ، بحث حكيمان را دربارهء معقولات ثانيه و مقولات نسبيه توجيه كرده است ، با اينكه شأن آنان بحث دربارهء هستىهاى عينى است ، حتى اگر ما براى وجود رابط تنها به واقعيت ذهنى قائل باشيم و واقعيت عينى را نپذيريم نيز ، كافى است كه مفهوم وجود نسبت به آن دو مشترك معنوى باشد ؛ زيرا وجود داراى سنخ واحد است خواه ذهنى باشد يا خارجى ؛ در نهايت شدت باشد يا در غايت ضعف . بنابراين بهتر است در توجيه كلام صدر المتألهين بگوئيم : مقصود اين است كه مفهوم اين دو وجود كه به منزلهء ماهيت براى آنها است با يكديگر مباينت دارند ، نه اينكه در واقعيت اين دو ، هيچگونه جهت اشتراكى نيست ؛ زيرا ما به الاشتراك در وجود عين ما به الامتياز است « 1 » . محقق آملى نيز در حاشيهء خود بر شرح منظومه همين توجيه را برگزيده است « 2 » . برخى گفتهاند ميان دو نظريه صدر المتألهين ( 1 - اشتراك معنوى مفهوم وجود ،
--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، ص 80 . ( 2 ) درر الفوائد ، ج 1 ، ص 197 .